Τα Θεοφάνεια ή, αλλιώς, Φώτα αποτελούν μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας, η οποία αναφέρεται στηΒάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο (ή Βαπτιστή).
Ξεχωριστά έθιμα απ’ άκρου εις άκρον της Ελλάδας υπογραμμίζουν την ποικιλομορφία των εθίμων
Τα Φώτα γιορτάζονται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου και είναι η τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου, που ξεκινά με τα Χριστούγεννα.
Σε όλη τη χώρα τελείται ο καθαγιασμός των υδάτων, με τον ιερέα να ρίχνει τον σταυρό στη θάλασσα, σε ποτάμια ή λίμνες και πιστούς να βουτούν για να τον ανασύρουν. Ωστόσο, πέρα από το γνωστό έθιμο, πολλές περιοχές της Ελλάδας διατηρούν μοναδικές τοπικές παραδόσεις που δίνουν ξεχωριστό χρώμα στη μεγάλη γιορτή του Χριστιανισμού.
Πέρα από τους γνωστούς «βουτηχτάδες» που διαγκωνίζονται ποιος θα βρει πρώτος τον Τίμιο Σταυρό, ξεχωριστά έθιμα απ’ άκρου εις άκρον της Ελλάδας υπογραμμίζουν την ποικιλομορφία των εθίμων αλλά και τις παγανιστικές ρίζες τοπικών τελετουργικών, των οποίων η ιστορία χάνεται στα βάθη του χρόνου.
«Γιάλα-Γιάλα» στην Ερμιόνη
Στην Ερμιόνη Αργολίδας, ξεχωρίζει το έθιμο «Γιάλα-Γιάλα». Οι νέοι που πρόκειται να καταταγούν στον στρατό στολίζουν καΐκια με κλαδιά φοινίκων και το βράδυ της παραμονής περνούν από τα σπίτια του χωριού, τραγουδώντας και παίρνοντας κεράσματα.
Στη συνέχεια επιστρέφουν στα καΐκια, όπου τραγουδούν το παραδοσιακό άσμα, ενώ το επόμενο πρωί συμμετέχουν στη βουτιά για τον σταυρό.
Η διάβαση των αλόγων στις πηγές της Αραβησσού
Στην Αραβησσό, κεφαλοχώρι έξω από τα Γιαννιτσά, τα Θεοφάνεια γιορτάζονται με το έθιμο της διάβασης των αλόγων στα παγωμένα νερά που αναβλύζουν από το όρος Πάικο. Οι φυσικές πηγές της Αρραβησού τροφοδοτούν με νερό την πόλη της Θεσσαλονίκης, εξού και ονομάζονται ο «υδροβολώνας το Πάικου».
Με μπροστάρισσες δυο μικρές αμαζόνες, οι καβαλάρηδες των Γιαννιτσών, μπαίνουν στα κρύα νερά των πηγών της Αραβησσού για να πιάσουν τον σταυρό αλλά και να αγιαστούν.
Οι «Αράπηδες» στη Δράμα
Στη Δράμα, το έθιμο των «Αράπηδων» έχει έντονο λαογραφικό χαρακτήρα. Οι συμμετέχοντες φορούν μαύρες κάπες, προβιές, προσωπίδες και ποιμενικά κουδούνια, δημιουργώντας εκκωφαντικούς ήχους καθώς παρελαύνουν στους δρόμους, σε μια τελετουργία που συμβολίζει την απομάκρυνση του κακού.
Η καμήλα και η απαγωγή στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής
Στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής αναβιώνει ένα έθιμο με ρίζες στον 19ο αιώνα, το οποίο αναπαριστά την ευρηματικότητα ενός ερωτευμένου νέου, ο οποίος απαγάγει την αγαπημένη του με μια καμήλα.
Στο πλαίσιο της αναβίωσης του εθίμου, η καμήλα περιφέρεται στο χωριό, ενώ οι άνδρες χορεύουν και τραγουδούν γύρω της.
Ραγκουτσάρια στην Καστοριά
Στην Καστοριά, τα Ραγκουτσάρια δίνουν αποκριάτικο τόνο στα Θεοφάνεια. Οι κάτοικοι φορούν τρομακτικές μάσκες για να ξορκίσουν το κακό και περιφέρονται στην πόλη ζητώντας φιλοδώρημα για το καλό που προσφέρουν.
Η ρίζα της λέξης ρουγκατσάρια συνδέεται με τα κουδούνια, που κάποτε θεωρούνταν ότι «έδιωχναν τα κακά πνεύματα».Το έθιμο διατηρείται στη Θεσσαλία, στη Μακεδονία και στη Θράκη. Ως κατάλοιπο της αρχαιότητας συνδέθηκαν με τον παγανισμό, δηλαδή την ειδωλολατρία και τον πολυθεϊσμό, όπως συνήθιζαν να αποκαλούν την αρχαιότητα τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.
«Βουτηχτής Τάδες» σε Σύμη και Κάλυμνο
Σε Σύμη και Κάλυμνο συναντάμε το έθιμο των «Βουτηχτών Τάδων». Οι άνδρες βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν τον σταυρό και προσπαθούν να παραμείνουν κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας όσο περισσότερο μπορούν, ενώ οι ψαράδες σχηματίζουν προστατευτικό κλοιό γύρω τους.
Τα εικονίσματα στα νερά της Θεσσαλίας
Στη Θεσσαλία, εκτός από τον σταυρό, οι κάτοικοι ρίχνουν στα νερά και εικονίσματα, τα οποία αγιάζονται κατά τη διάρκεια του καθαγιασμού των υδάτων.
Τα ιερά πορτοκάλια της Λευκάδας
Στη Λευκάδα, μαζί με τον σταυρό, ρίχνουν στη θάλασσα δεμένα πορτοκάλια. Αφού ανασυρθούν, κρεμιούνται στα εικονίσματα των εκκλησιών ως σύμβολο ευλογίας.
Νεραντζιές και κοκοράκια στη Ζάκυνθο
Στη Ζάκυνθο, οι νέοι στολίζονται με νεραντζιές, νεράντζια και φύλλα από κοκοράκια (γλαδιόλες), ενώ κατά τον αγιασμό βαπτίζονται πορτοκάλια και νεράντζια, συνεχίζοντας μια παράδοση με έντονο συμβολισμό.
