Επί αιώνες, τα Ελευσίνια Μυστήρια παραμένουν ένα ανεξήγητο μυστικό μεταξύ ιστορικής πραγματικότητας και θρύλου. Μια κορυφαία ελληνική «τελετή μύησης», η οποία ήταν ευρέως γνωστή για τον «μεταμορφωτικό» της χαρακτήρα και της οποίας η αποκάλυψη των μυστικών τιμωρείτο με την ποινή του θανάτου.
Ως εκ τούτου, ελάχιστοι μπορούσαν να περιγράψουν λεπτομερώς το τι συνέβαινε σε αυτά.
Σήμερα, όμως, μια μελέτη που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό Nature, με την συμμετοχή μάλιστα αρκετών Ελλήνων επιστημόνων, επικεντρώνεται στο πλέον δυσεπίλυτο αίνιγμα των Μυστηρίων: Στο τι ακριβώς κατανάλωναν οι «μυημένοι» κατά την διάρκεια τους. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η ερυσίβη (ένας επικίνδυνος μύκητας των σιτηρών) θα μπορούσε να μετατραπεί χημικά σε ηπιότερες, ψυχοδραστικές ενώσεις με μεθόδους προσβάσιμες κατά την αρχαιότητα, προσφέροντας μια εφικτή οδό για την παρασκευή μιας «ψυχοτροπικής» ουσίας, που χρησιμοποιούσαν οι συμμετέχοντες.
Η θεωρία αυτή δεν είναι πρωτόγνωρη, ωστόσο η συγκεκριμένη εργασία προσδίδει νέα δυναμική στη συζήτηση, καθώς προτείνει μια συγκεκριμένη μέθοδο παρασκευής αντί να αναλώνεται σε εικασίες, μεταφορές ή σύγχρονες προβολές. Η κάλυψη από το IFLScience παρουσιάζει ήδη τα ευρήματα ως ένα πιθανό «κλειδί» για το πλέον καλά φυλαγμένο μυστικό της αρχαιότητας.
Τι ήταν ο «Κυκεώνας»
Η αρχαία παράδοση συνδέει άρρηκτα τα Μυστήρια με τον μύθο της Δήμητρας και της Περσεφόνης, μια αλληγορία για τον κύκλο του θανάτου και της αναγέννησης των εποχών. Σύμφωνα με τις πηγές, οι τελετουργίες στην Ελευσίνα κορυφώνονταν μετά από περίοδο νηστείας και πομπής, με τη βρώση του κυκεώνα – ενός ροφήματος που περιγράφεται παραδοσιακά ως μείγμα κριθαριού και γλήχωνα (φλισκουνιού) – πριν την είσοδο στο Τελεστήριο, τον ιερό χώρο της μύησης.
Αυτή η απλοϊκή συνταγή προκαλούσε ανέκαθεν σκεπτικισμό, καθώς οι διασωθείσες μαρτυρίες υπονοούν μια εμπειρία πολύ πιο συγκλονιστική από την κατανάλωση ενός απλού αγροτικού ροφήματος. Η φήμη των Μυστηρίων ότι προκαλούσαν δέος, τρόμο και μια ριζική αναθεώρηση της σχέσης με τον θάνατο, ωθεί τους σύγχρονους μελετητές να αναζητούν την αιτία σε καταστάσεις μεταβλητής συνείδησης – είτε μέσω ψυχοδραστικών ουσιών, είτε μέσω της θεατρικής υποβολής και της αισθητηριακής χειραγώγησης.
Η νέα Θεωρία: Ερυσίβη και «Αλισίβα»
Στη νέα μελέτη, οι ερευνητές επανεξετάζουν την υπόθεση ότι ο μύκητας Claviceps purpurea (ερυσίβη), που προσβάλλει τα δημητριακά, παρείχε τη φαρμακολογική βάση του τελετουργικού. Το βασικό εμπόδιο ήταν πάντα η τοξικότητα: η ερυσίβη προκαλεί ερυσιβισμό, μια πάθηση που ιστορικά συνδέεται με οδυνηρούς σπασμούς, αίσθημα καύσου και γάγγραινα.
Το κεντρικό πείραμα της ομάδας συνίστατο στην επεξεργασία κονιορτοποιημένων σκληρωτίων ερυσίβης με ένα ισχυρό αλκαλικό διάλυμα (ένα μείγμα παρόμοιο με την αλισίβα που παράγεται από νερό και στάχτη). Υπό συγκεκριμένες συνθήκες, τα τοξικά «εργοπεπτίδια» εξαλείφθηκαν, ενώ αναδείχθηκαν ενώσεις όπως το αμίδιο του λυσεργικού οξέος (LSA) και το iso-LSA. Οι ουσίες αυτές αναγνωρίζονται επιστημονικά ως ψυχοδραστικές, αν και υπολείπονται σε ισχύ έναντι του γνωστότερου LSD.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η μελέτη δεν ισχυρίζεται ότι «επέλυσε» οριστικά το μυστήριο, αλλά αποδεικνύει ότι μια ιστορικά εύλογη διαδικασία θα μπορούσε να μετατρέψει μια επικίνδυνη πρώτη ύλη σε ένα ελεγχόμενο σκεύασμα για χρήση από τους μυημένους. Οι συγγραφείς επισημαίνουν επίσης ότι το υψηλό pH του διαλύματος θα μπορούσε να εξουδετερωθεί μέσω της έκθεσης στον αέρα και της ανάμειξης με τον κυκεώνα, καθιστώντας το ρόφημα ασφαλές προς πόση.
Η αντιπαράθεση παραμένει ανοιχτή
Ακόμα και αν η χημική ανάλυση ευσταθεί, ο ιστορικός γρίφος παραμένει. Δεν διαθέτουμε καμία επίσημη «συνταγή» των Ελευσινίων μυστηρίων, ενώ οι επικριτές τονίζουν την έλλειψη συστηματικών αναλύσεων υπολειμμάτων σε αρχαιολογικά ευρήματα (αγγεία) από την ίδια την Ελευσίνα. Παράλληλα, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος οι σύγχρονοι ερευνητές να προβάλλουν ένα «ψυχεδελικό αφήγημα» σε αρχαίες θρησκευτικές πρακτικές.
Η μελέτη υπογραμμίζει επίσης μια αναντίρρητη αλήθεια: η ερυσίβη κινείται σε ένα εξαιρετικά λεπτό όριο μεταξύ ιατρικής χρήσης και ολέθρου. Ο ερυσιβισμός δεν αποτελεί θεωρητικό σενάριο, αλλά μια ιστορικά τεκμηριωμένη απειλή. Αυτό σημαίνει ότι κάθε σενάριο «κυκεώνα με ερυσίβη» προϋποθέτει εξειδικευμένη επεξεργασία, αυστηρή δοσολογία και ένα ελεγχόμενο τελετουργικό πλαίσιο.
Σε κάθε περίπτωση, η έρευνα επαναφέρει το ερώτημα: πώς κατάφεραν τα Ελευσίνια Μυστήρια να προσφέρουν με τέτοια συνέπεια μια εμπειρία ζωής, είτε μέσω ενός ιερού σκευάσματος, είτε μέσω μιας σκηνοθετημένης αποκάλυψης, είτε μέσω ενός συνδυασμού και των δύο;
