Ο μεγαλύτερος προάγγελος ότι τα πράγματα επρόκειτο να καταρρεύσουν στο Ιράν δεν προήλθε από την ματαιωμένη οργή της αντιπολίτευσης της χώρας ή τις διαψευσμένες ελπίδες των νέων που διψούσαν για περισσότερη προσωπική ελευθερία. Προήλθε από την κατάρρευση μιας τράπεζας.
Στo τέλoς του περασμένου έτους, η τράπεζα Ayandeh, την οποία διοικούσαν φίλοι του καθεστώτος και η οποία είχε υποστεί ζημίες σχεδόν 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων από ένα σωρό επισφαλή δάνεια, χρεοκόπησε. Η κυβέρνηση δίπλωσε το «κουφάρι» σε μια κρατική τράπεζα και τύπωσε ένα τεράστιο χρηματικό ποσό για να προσπαθήσει να καλύψει τα επισφαλή δάνεια. Αυτό έθαψε το πρόβλημα, αλλά δεν το έλυσε.
Αντ’ αυτού, η αποτυχία έγινε σύμβολο και επιταχυντής μιας οικονομικής κατάρρευσης που τελικά πυροδότησε τις διαμαρτυρίες που πλέον αποτελούν τη σημαντικότερη απειλή για το καθεστώς από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας πριν από μισό αιώνα. Η κατάρρευση της τράπεζας κατέστησε σαφές ότι το ιρανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, υπό πίεση από χρόνια κυρώσεων, κακή δανειοδότηση και εξάρτηση από πληθωριστικό έντυπο χρήμα, είχε γίνει ολοένα και πιο αφερέγγυο και μη ρευστό. Πέντε άλλες τράπεζες πιστεύεται ότι είναι εξίσου αδύναμες.
Η κρίση ξέσπασε τη χειρότερη δυνατή στιγμή. Η αξιοπιστία της ιρανικής κυβέρνησης είχε ήδη πληγεί από έναν 12ήμερο πόλεμο με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ τον Ιούνιο, ο οποίος έδειξε ότι δεν μπορούσε να υπερασπιστεί τον πληθυσμό της από επιθέσεις. Οι ηγέτες της αρνήθηκαν να υποχωρήσουν στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, καθιστώντας την άρση των κυρώσεων αδύνατη. Τον Νοέμβριο, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ απείλησαν να χτυπήσουν ξανά εάν το Ιράν προσπαθούσε να ανασυγκροτήσει το οπλοστάσιό του με βαλλιστικούς πυραύλους ή τις πυρηνικές του προσπάθειες.
Το ριάλ, το νομισματικό σύστημα της χώρας, που βρίσκεται σε δεινή θέση, βυθίστηκε σε μια νέα καθοδική πορεία την οποία το καθεστώς δεν είχε δυνατότητα να σταματήσει. Οι αμερικανικές κυρώσεις είχαν αποκόψει το Ιράν από την κρίσιμη ροή δολαρίων από το Ιράκ, είχαν μειώσει σημαντικά τα έσοδα από τις πωλήσεις πετρελαίου σε σκληρό νόμισμα και είχαν θέσει τα αποθέματά του σε ξένο συνάλλαγμα στο εξωτερικό εκτός εμβέλειας.
Μετά από δεκαετίες μηχανικών λύσεων και μίας ροής μαύρου χρήματος που διατηρούσαν σε λειτουργική κατάσταση την πληγείσα οικονομία της χώρας, η Τεχεράνη είχε φτάσει σε αδιέξοδο, χωρίς εργαλεία για να αντιμετωπίσει μια επιδεινούμενη οικονομική κρίση ή να καλύψει τις ανάγκες ενός ολοένα και πιο απελπισμένου πληθυσμού. Εκατοντάδες έμποροι, οι οποίοι συνήθως δεν συμμετέχουν στις μαζικές διαμαρτυρίες της χώρας, βγήκαν στους δρόμους της Τεχεράνης για να απαιτήσουν μέτρα ανακούφισης.
«Αυτή ήταν μια τράπεζα με πολύ καλές διασυνδέσεις, διεφθαρμένη κ.λπ., γεγονός που υπογράμμισε ότι το ίδιο το τραπεζικό σύστημα αποτελεί κανάλι πλουτισμού των εχόντων», δήλωσε ο Aντνάν Μαζαρέι, πρώην αναπληρωτής διευθυντής του Τμήματος Μέσης Ανατολής και Κεντρικής Ασίας στο ΔΝΤ. Η αποτυχία της τράπεζας πρόσθεσε σε αυτό που αποκάλεσε «κρέσεντο απώλειας νομιμότητας του καθεστώτος μετά την ισραηλινή επίθεση».
Η ιστορία της «αμαρτωλής» τράπεζας
Η Ayandeh Bank ιδρύθηκε το 2013 από τον Aλί Ανσάρι, έναν Ιρανό επιχειρηματία που συγχώνευσε δύο κρατικές τράπεζες με μια άλλη που είχε ιδρύσει προηγουμένως για να σχηματίσει τον νέο δανειστή. Προέρχεται από μια από τις πλουσιότερες οικογένειες της χώρας και κατέχει μια έπαυλη πολλών εκατομμυρίων δολαρίων στο βόρειο Λονδίνο. Πολιτικά, θεωρείται στενός συνεργάτης του πρώην συντηρητικού προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ .
Το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλε κυρώσεις στον Ανσάρι πέρυσι, λίγες μέρες μετά την κατάρρευση της Ayandeh, αποκαλώντας τον «διεφθαρμένο Ιρανό τραπεζίτη και επιχειρηματία» που βοήθησε στη χρηματοδότηση του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Σε δήλωσή του τον Οκτώβριο, ο Ανσάρι απέδωσε την αποτυχία της τράπεζας σε «αποφάσεις και πολιτικές που ελήφθησαν πέρα από τον έλεγχο της τράπεζας».
O Aλί Ανσάρι
Η Ayandeh προσέφερε τα υψηλότερα επιτόκια από οποιαδήποτε άλλη ιρανική τράπεζα, προσελκύοντας εκατομμύρια καταθέτες και δανειζόμενη σε μεγάλο βαθμό από την κεντρική τράπεζα, η οποία τύπωνε χρήματα για να διατηρήσει το ίδρυμα στην επιφάνεια, ανέφεραν οικονομολόγοι. Όπως και άλλες προβληματικές ιρανικές τράπεζες, είχε μεγάλο αριθμό μη εξυπηρετούμενων δανείων, ένας από τους πολλούς παράγοντες που τελικά την οδήγησαν στην πτώχευση.
Το mall με τους κήπους και τα περσικά παλάτια
Η μεγαλύτερη επένδυσή της ήταν το Iran Mall, το οποίο άνοιξε το 2018. Το έργο επέδειξε μια πλούσια υπερβολή που δεν είχε νόημα εν μέσω της στασιμότητας στην υπόλοιπη ιρανική οικονομία. Διπλάσιο σε μέγεθος από το Πεντάγωνο, το εμπορικό κέντρο είναι μια πόλη μέσα στην πόλη με δικό του κινηματογράφο IMAX, βιβλιοθήκη, πισίνες και αθλητικά συγκροτήματα, μαζί με εσωτερικούς κήπους, έκθεση αυτοκινήτων και μια αίθουσα με καθρέφτες βασισμένη σε ένα αυτοκρατορικό περσικό παλάτι του 16ου αιώνα.
Οικονομολόγοι και Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι το έργο ήταν ένα παράδειγμα αυτοδανεισμού, στο οποίο η τράπεζα του Ανσάρι ουσιαστικά δάνεισε χρήματα στις δικές του εταιρείες. Όταν έκλεισε, ένα δημοσίευμα στο ημιεπίσημο πρακτορείο ειδήσεων Tasnim, επικαλούμενο έναν κορυφαίο αξιωματούχο της κεντρικής τράπεζας, ανέφερε ότι περισσότερο από το 90% των πόρων της τράπεζας ήταν δεσμευμένοι σε έργα υπό τη δική της διαχείριση.
Η Ayandeh βρισκόταν υπό έλεγχο επί χρόνια από ορισμένους συντηρητικούς και μεταρρυθμιστές πολιτικούς που πίεζαν για το κλείσιμο της τράπεζας και υποστήριζαν ότι η υποστήριξη της κεντρικής τράπεζας προς το ίδρυμα θα αύξανε τον πληθωρισμό λόγω της ανάγκης της να τυπώνει χρήματα για τη χρηματοδότησή της.
Αυτές οι εκκλήσεις έφτασαν στο αποκορύφωμά τους στα τέλος του περασμένου έτους. Ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας του Ιράν, Γκολαμχοσεΐν Μοχσενί-Ετζέι, κάλεσε δημόσια την κεντρική τράπεζα τον Οκτώβριο να αναλάβει δράση, απειλώντας μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ότι θα λάβει νομικά μέτρα εάν οι τραπεζικές αρχές δεν παρέμβουν. Η κεντρική τράπεζα ανακοίνωσε τη διάλυση της τράπεζας την επόμενη μέρα.
Η κυβέρνηση ανέλαβε τα χρέη της τράπεζας και την ανάγκασε να συγχωνευθεί με τον μεγαλύτερο κρατικό δανειστή της χώρας, την Bank Melli. Τουλάχιστον πέντε άλλες ιρανικές τράπεζες αντιμετωπίζουν τώρα παρόμοια μοίρα, σύμφωνα με οικονομολόγους και δήλωση αξιωματούχου της κεντρικής τράπεζας πέρυσι. Σε αυτές περιλαμβάνεται η κρατική Bank Sepah, μία από τις μεγαλύτερες της χώρας, η οποία είχε προηγουμένως απορροφήσει άλλες χρεοκοπημένες τράπεζες.
Ο διευθυντής τραπεζικής εποπτείας στην ιρανική κεντρική τράπεζα πέρυσι αποκάλεσε την Ayandeh «ένα σχέδιο Ponzi». Για πολλούς Ιρανούς, ήταν σύμβολο ενός συστήματος του οποίου οι λίγοι πόροι είχαν διοχετευθεί στους λίγους με καλές διασυνδέσεις ενώ οι πολλοί υπέφεραν.
«Είναι ένα ακόμη παράδειγμα των ιστοριών διαφθοράς ή αθέμιτων πρακτικών που δίνουν σε πολλούς απλούς Ιρανούς την εντύπωση ότι το σύστημα έχει στηθεί εναντίον τους ή τουλάχιστον προς όφελος ενός μικρού αριθμού μελών της ελίτ», δήλωσε ο Εσφαντιάρ Μπατμγελίλιτζ, διευθύνων σύμβουλος του Ιδρύματος Bourse & Bazaar, ενός οικονομικού think tank.
Πώς εξελίχθηκε το «Σχήμα Ponzi» που βύθισε την οικονομία
Η Ayandeh βρέθηκε στο επίκεντρο αυτού που οι οικονομολόγοι λένε ότι ήταν μια ευρύτερη κρίση στο χρηματοπιστωτικό σύστημα που επιταχύνθηκε μετά την επαναφορά των κυρώσεων των ΗΠΑ το 2018. Ελλείψει χρηματοδότησης, οι ιρανικές τράπεζες βασίστηκαν σε δανεισμό από την κεντρική τράπεζα μέσω ενός μηχανισμού έκτακτης ρευστότητας που χρέωνε υψηλά επιτόκια αλλά δάνειζε χρήματα χωρίς να απαιτεί εξασφαλίσεις. Στη συνέχεια, οι τράπεζες επένδυσαν τα κεφάλαια άκριτα, συχνά δανείζοντας σε συνδεδεμένες ελίτ για να συμμετάσχουν σε κερδοσκοπία και μεγάλα κατασκευαστικά έργα.
Η κεντρική τράπεζα τύπωσε χρήμα για να χρηματοδοτήσει τα δάνεια, κάτι που τραπεζικοί αξιωματούχοι και οικονομολόγοι έχουν προειδοποιήσει εδώ και καιρό ότι δημιουργεί έναν πληθωριστικό κύκλο και αποδυναμώνει το νόμισμα. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ασταθές χρηματοπιστωτικό σύστημα που εξαρτιόταν από το κράτος σε μια εποχή που το Ιράν επρόκειτο να πληγεί από μια σειρά ολοένα και πιο σοβαρών σοκ: κύματα κυρώσεων, την πτώση περιφερειακών συμμάχων όπως η Χεζμπολάχ και το καθεστώς Άσαντ στη Συρία, και άμεση σύγκρουση με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.
Από το 2019, η κυβέρνηση ουσιαστικά έλεγχε περίπου το 70% του τραπεζικού συστήματος του Ιράν, σύμφωνα με ανάλυση του Mazarei, πρώην αξιωματούχου του ΔΝΤ. Η κατάρρευση της τράπεζας Ayandeh σήμανε συναγερμό. «Ενίσχυσε την αίσθηση ότι το τραπεζικό σύστημα είναι πολύ, πολύ εύθραυστο και ευάλωτο», δήλωσε ο Mazarei. «Αν κάτι πάει στραβά, θα επιστρέψει στο δημόσιο ταμείο».
Η οικονομική κατάρρευση του Ιράν ήταν προδιαγεγραμμένη εδώ και χρόνια, αλλά εξελίχθηκε ραγδαία τους τελευταίους μήνες. Το εθνικό νόμισμα έχασε το 84% της αξίας του σε σύγκριση με το δολάριο το 2025. Οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν με ετήσιο ρυθμό 72%, σχεδόν διπλάσιο από τον μέσο όρο των τελευταίων ετών. Η χώρα αντιμετωπίζει επίσης μια ενεργειακή και υδάτινη κρίση τόσο σοβαρή που ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν πρότεινε τη μεταφορά της πρωτεύουσας από την Τεχεράνη και πιο κοντά στις ακτές του Ινδικού Ωκεανού.
Οι μισθοί δεν συμβάδιζαν και οι ταχέως αυξανόμενες τιμές ώθησαν τους απλούς Ιρανούς σε οριακό σημείο. Οι άνθρωποι έλεγαν ότι δεν μπορούσαν πλέον να αντέξουν οικονομικά τα τρόφιμα. Με την αξία του ριάλ να μειώνεται ώρα με την ώρα, οι καταστηματάρχες δεν μπορούσαν να καταλάβουν πώς να καθορίσουν τις τιμές. Οι εισαγωγείς έχαναν χρήματα πριν καν προλάβουν να διαθέσουν τα προϊόντα τους προς πώληση.
«Η ιρανική μεσαία τάξη έχει καταστραφεί»
«Η ιρανική μεσαία τάξη έχει καταστραφεί», δήλωσε μια 43χρονη καλλιτέχνιδα και κάτοικος της Τεχεράνης. «Όταν δεν μπορείς πλέον ούτε να προσπαθήσεις να βρεις φαγητό, δεν έχεις τίποτα να χάσεις». Ενώ η κυβέρνηση ξόδευε χρήματα για να «ξελασπώσει» την Ayandeh, μείωνε την υποστήριξη προς το κοινό. Ο προϋπολογισμός που πρότεινε η κυβέρνηση τον Δεκέμβριο περιελάμβανε μια σειρά από μέτρα λιτότητας. Προέβλεπε την κατάργηση μιας ευνοϊκής συναλλαγματικής ισοτιμίας για τις εισαγωγές, την κατάργηση ορισμένων επιδοτήσεων ψωμιού και την πώληση της εισαγόμενης βενζίνης σε τιμές αγοράς.
Συνολικά, πρότεινε την περικοπή 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων στην κρατική στήριξη προς το κοινό και βασικές ομάδες συμφερόντων όπως οι εισαγωγείς, σύμφωνα με ανάλυση του Bijan Khajehpour, διευθύνοντος εταίρου της συμβουλευτικής εταιρείας Eurasian Nexus Partners με έδρα τη Βιέννη. Ο προϋπολογισμός παρουσιάστηκε επίσημα στο κοινοβούλιο στις 23 Δεκεμβρίου, αλλά φήμες για το επερχόμενο κύμα λιτότητας κυκλοφόρησαν εκ των προτέρων, προκαλώντας ανησυχίες για περαιτέρω οικονομικό πλήγμα σε μια εποχή που το ριάλ ήδη κατρακυλούσε.
Οι οικονομολόγοι ανέφεραν ότι αυτή η αυξανόμενη οικονομική κρίση κορυφώθηκε την ίδια στιγμή που μια τέλεια θύελλα πιέσεων -η αυστηροποίηση των διεθνών κυρώσεων, οι επιπτώσεις του πολέμου με το Ισραήλ και τα χρόνια οικονομικής κακοδιαχείρισης- υπονόμευαν την ικανότητα της κυβέρνησης να την αντιμετωπίσει.
Οι επιδεινούμενες κυρώσεις των ΗΠΑ και της Ευρώπης έχουν αναγκάσει την πετρελαϊκή βιομηχανία του Ιράν να βασίζεται σε έναν διεθνή «σκιώδη στόλο» δεξαμενόπλοιων για την εξαγωγή των προϊόντων της, πράγμα που σημαίνει ότι περισσότερα έσοδα από το πετρέλαιο ρέουν στα χέρια μεσαζόντων και λιγότερα στα κρατικά ταμεία και στην ευρύτερη ιρανική οικονομία.
Η καταστολή του ξεπλύματος χρήματος από τις ιρακινές τράπεζες στις ΗΠΑ στέρησε από το Ιράν μία από τις σημαντικότερες πηγές δολαρίων. Οι ιρακινές τράπεζες ήταν γνωστές ως οι «πνεύμονες» του ιρανικού χρηματοπιστωτικού συστήματος, παρέχοντας ρευστότητα στις κατά τα άλλα απομονωμένες τράπεζες του Ιράν. Ο πόλεμος του Ιουνίου με το Ισραήλ προκάλεσε επίσης ένα σοβαρό σοκ που οδήγησε την κυβέρνηση να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες για να ανοικοδομήσει τις δικές της στρατιωτικές δυνατότητες και να ενισχύσει συμμάχους όπως η Χεζμπολάχ.
Ο «καταλύτης» της επίθεσης στη Βενεζουέλα
Η στρατιωτική πίεση άρχισε να αυξάνεται ξανά στο τέλος του έτους, μετά από μια εξάμηνη ανάπαυλα. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ προειδοποίησαν για νέα πλήγματα σχετικά με το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν, μια απειλή που εντάθηκε μετά την αμερικανική επιδρομή στο Καράκας για τη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας στις αρχές Ιανουαρίου.
Οι ανησυχίες για μια νέα επίθεση επιτάχυναν τη φυγή κεφαλαίων από το Ιράν που ξεκίνησε κατά τη διάρκεια του 12ήμερου πολέμου του περασμένου καλοκαιριού με το Ισραήλ. Οι Ιρανοί εγκατέλειψαν το ριάλ και μετέφεραν τα χρήματά τους σε ξένο νόμισμα, χρυσό και περιουσιακά στοιχεία όπως τα κρυπτονομίσματα.
Ο Djavad Salehi-Isfahani, οικονομολόγος στο Virginia Tech, εκτίμησε τη συνολική φυγή κεφαλαίων του Ιράν πέρυσι σε μεταξύ 10 και 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων, δημιουργώντας αυτό που αποκάλεσε «μια κακή κατάσταση που δεν φαίνεται βιώσιμη».
Μια ενεργειακή κρίση που προέκυψε από την έλλειψη φυσικού αερίου που ξεκίνησε το 2024 προκάλεσε μεγάλες διακοπές ρεύματος. Οι περικοπές ήρθαν παρά τον τεράστιο πλούτο της χώρας σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο και έθεσαν υπό αμφισβήτηση την επικίνδυνη προσπάθεια της κυβέρνησης να εμπλουτίσει ουράνιο για αυτό που χαρακτήρισε ως ένα ειρηνικό πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας. Οι αυξανόμενες διακοπές ρεύματος, η επιδεινούμενη έλλειψη νερού και το ολοένα και πιο άχρηστο νόμισμα τροφοδότησαν την εντύπωση σε πολλούς Ιρανούς ότι το κράτος άρχιζε να αποτυγχάνει.
Η κυβέρνηση προσπάθησε να κατευνάσει τους διαδηλωτές εισάγοντας μια μηνιαία επιδότηση μετρητών 10 εκατομμυρίων ριάλ ανά άτομο – περίπου 7 δολάρια, αν και στο Ιράν ισχύει περισσότερο – και δεσμεύτηκε να καταστείλει τις αυξήσεις τιμών. Ο διοικητής της κεντρικής τράπεζας του Ιράν παραιτήθηκε στο τέλος Δεκεμβρίου και αντικαταστάθηκε από τον Abdolnaser Hemmati, τον πρώην υπουργό Οικονομικών, ο οποίος είχε παραπεμφθεί από το κοινοβούλιο πέρυσι, καθώς η χώρα βυθιζόταν στην νομισματική κρίση.
Τα μέτρα δεν λειτούργησαν. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν στο τέλος του έτους και κλιμακώθηκαν για δύο εβδομάδες, ενώ εξαπλώθηκαν σε δεκάδες πόλεις σε όλη τη χώρα. Χιλιάδες διαμαρτυρήθηκαν τις τελευταίες ημέρες παρά τη διακοπή του διαδικτύου και την αυστηροποίηση της κυβερνητικής καταστολής, κατά την οποία χιλιάδες άνθρωποι έχουν σκοτωθεί, σύμφωνα με ομάδες ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ό,τι και να συμβεί με τις διαμαρτυρίες, η πίεση που ασκείται στο καθεστώς από τα βαθιά ριζωμένα εσωτερικά οικονομικά προβλήματα, μαζί με την έντονη πίεση από το εξωτερικό, δεν πρόκειται να εκλείψει. «Αν μπορούσαν να ξεφύγουν από αυτό με δικά τους χρήματα, θα το είχαν κάνει πριν και δεν θα χρειάζονταν να καταφύγουν σε αυτό το είδος βίας», δήλωσε ο Έρικ Μέγιερσον, επικεφαλής στρατηγικός αναλυτής αναδυόμενων αγορών στη σουηδική τράπεζα SEB. «Αυτό πραγματικά δυσκολεύει τα πράγματα για το καθεστώς».
