Μια νέα μελέτη με δεδομένα του διαστημικού τηλεσκοπίου James Webb αποκάλυψε ότι ο εξωπλανήτης WASP-17b δεν έχει κανονικό, κυκλικό σχήμα, όπως υποθέτουν τα συνηθισμένα μοντέλα, αλλά μια ατμόσφαιρα που «φουσκώνει» περισσότερο στη μία πλευρά. Η έρευνα, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature Astronomy και ανακοινώθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2026 από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, βασίζεται σε μια νέα τεχνική χαρτογράφησης που δίνει για πρώτη φορά μια πραγματικά τρισδιάστατη εικόνα ενός εξωπλανήτη.
Τι δείχνει η νέα χαρτογράφηση
Ο WASP-17b είναι ένας «καυτός Δίας», ένας γιγάντιος αέριος πλανήτης που περιφέρεται πολύ κοντά στο άστρο του, σε απόσταση περίπου 1.300 ετών φωτός από τη Γη. Τα δεδομένα του Webb δείχνουν ότι η ατμόσφαιρά του είναι σε γενικές γραμμές κυκλική, αλλά εκτείνεται περισσότερο στην «εσπερινή» πλευρά, εκεί όπου ο ήλιος του πλανήτη δύει, απ’ ό,τι στην «πρωινή» πλευρά. Η ασυμμετρία είναι πιο έντονη κοντά στον ισημερινό, ακριβώς εκεί όπου τα παλιότερα θεωρητικά μοντέλα είχαν προβλέψει ότι θα εμφανιζόταν.
Η εξήγηση έχει να κάνει με τους ισχυρούς ανέμους του πλανήτη. Επειδή ο WASP-17b είναι «κλειδωμένος» βαρυτικά στο άστρο του, μία πλευρά είναι μόνιμα φωτισμένη και η άλλη μόνιμα σκοτεινή. Οι άνεμοι μεταφέρουν θερμότητα από τη φωτισμένη στη σκοτεινή πλευρά, και το θερμό αέριο που φτάνει στην εσπερινή πλευρά διαστέλλεται προς τα έξω, ενώ η ψυχρότερη πρωινή πλευρά δεν κάνει το ίδιο.
Πώς κατασκευάστηκε ο τρισδιάστατος χάρτης
Η τεχνική ονομάζεται «transmission strings» (κατά λέξη, «νήματα διαπερατότητας») και αναπτύχθηκε από τους Dr David Grant και Dr Hannah Wakeford στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. Παρακολουθεί τον πλανήτη καθώς διέρχεται μπροστά από το άστρο του και καταγράφει τη σύσταση του φωτός που περνά από διαφορετικά σημεία της άκρης (του «χείλους») της ατμόσφαιρας, ξεχωριστά για κάθε σημείο. Οι παραδοσιακές μέθοδοι, αντίθετα, υπολογίζουν έναν μέσο όρο του φάσματος από ολόκληρη την άκρη, κάτι που κρύβει τις τοπικές διαφορές.
Τα δεδομένα συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος TST DREAMS του Webb, με χρηματοδότηση από τη NASA, το βρετανικό UK Research and Innovation (UKRI/STFC) και την υποτροφία Klarman. Επικεφαλής της μελέτης «A Spatial Map of the Atmospheric Limb of a Hot Jupiter» είναι η Dr Lili Alderson, μεταδιδακτορική ερευνήτρια Klarman στο Cornell University, με συνεργασία ερευνητών από το Μπρίστολ και άλλα ιδρύματα.
Γιατί έχει σημασία πέρα από τον WASP-17b
Η Dr Alderson περιγράφει το εύρημα ως απόδειξη αρχής: «Αυτό αποτελεί απόδειξη αρχής ότι οι πλανήτες είναι στην πραγματικότητα τρισδιάστατα αντικείμενα», σημειώνει, προσθέτοντας ότι «η θεωρία προβλέπει πως η πρωινή και η εσπερινή πλευρά θα πρέπει να έχουν έντονη διαφορά θερμοκρασίας». Η Dr Wakeford, αναπληρώτρια καθηγήτρια αστροφυσικής στο Μπρίστολ, συνοψίζει γιατί η δουλειά αυτή είναι δύσκολη: «Οι πλανήτες είναι ιδιότροποι, οι ατμόσφαιρές τους σύνθετες και χαοτικές».
Η ομάδα παρουσιάζει τα ευρήματα ως σημείο αναφοράς για τη μελέτη των περισσότερων από 6.000 επιβεβαιωμένων εξωπλανητών που είναι σήμερα γνωστοί. Η τεχνική χαρτογράφησης του «χείλους» θα μπορούσε, σύμφωνα με τους ερευνητές, να εφαρμοστεί και σε άλλους καυτούς γίγαντες, βοηθώντας τους αστρονόμους να διακρίνουν πρότυπα που θυμίζουν καιρικά φαινόμενα σε κόσμους πολύ διαφορετικούς από τη Γη.
Η οπτική του Pulse of Greece
Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι μόνο ότι ένας μεμονωμένος εξωπλανήτης αποδεικνύεται πιο «ανώμαλος» από όσο υποθέταμε, αλλά ότι εμφανίζεται ένα νέο εργαλείο ικανό να διαβάσει τη γεωμετρία μιας ατμόσφαιρας σε απόσταση 1.300 ετών φωτός, κάτι που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν εξαιρετικά δύσκολο. Αν η μέθοδος αποδειχθεί εφαρμόσιμη ευρύτερα, θα δώσει στους αστρονόμους έναν πρακτικό τρόπο να συγκρίνουν σχήματα και ανέμους ανάμεσα σε δεκάδες καυτούς γίγαντες, αντί να αρκούνται σε έναν μέσο όρο που σβήνει κάθε λεπτομέρεια.
Η κεντρική εικόνα είναι συμβολική εικονογράφηση που δημιουργήθηκε με τεχνητή νοημοσύνη και δεν αποτελεί φωτογραφικό τεκμήριο.
