Μια ομάδα αστρονόμων με επικεφαλής τη Dr. Manisha Caleb του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ εντόπισε και μέτρησε την απόσταση της πιο απομακρυσμένης ταχείας ραδιοέκλαμψης (Fast Radio Burst, FRB) που έχει καταγραφεί ποτέ. Το σήμα, που ονομάστηκε FRB 20240304B, ταξίδεψε περίπου 11 δισεκατομμύρια έτη φωτός για να φτάσει στη Γη — περισσότερο από διπλάσια απόσταση σε σχέση με το προηγούμενο ρεκόρ. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science στις 8 Οκτωβρίου.
Πώς εντοπίστηκε το σήμα
Το ραδιοτηλεσκόπιο MeerKAT, μια συστοιχία 64 κεραιών στη Νότια Αφρική, κατέγραψε την έκλαμψη —έναν παλμό ραδιοκυμάτων που διήρκεσε μόλις λίγα χιλιοστά του δευτερολέπτου αλλά απελευθέρωσε περισσότερη ενέργεια από όση εκλύει ο Ήλιος σε έναν ολόκληρο χρόνο— και εντόπισε με ακρίβεια τη θέση του στον ουρανό, κοντά στον αστέρα Ντενεμπόλα, στον αστερισμό του Λέοντα. Παρατηρήσεις από επίγεια οπτικά τηλεσκόπια, όμως, δεν έδειξαν τίποτα σε αυτό το σημείο: ο γαλαξίας-ξενιστής ήταν πολύ αμυδρός για να εντοπιστεί.
Ο ρόλος του James Webb
Η ομάδα εξασφάλισε χρόνο παρατήρησης στο James Webb μέσω προγράμματος έκτακτης, χρονικά κρίσιμης παρατήρησης. Η κάμερα NIRCam του τηλεσκοπίου αποκάλυψε έναν εξαιρετικά αμυδρό νάνο γαλαξία ακριβώς στο σημείο όπου αναμενόταν ο ξενιστής. Στη συνέχεια, το φασματογράφο NIRSpec μέτρησε το φάσμα του γαλαξία, εντοπίζοντας γραμμές υδρογόνου και οξυγόνου με μετατόπιση προς το ερυθρό (redshift) περίπου 2,15. Αυτό αντιστοιχεί σε χρόνο διαδρομής φωτός περίπου 11 δισεκατομμυρίων ετών, δηλαδή το σήμα ξεκίνησε όταν το σύμπαν ήταν περίπου 3 δισεκατομμύρια ετών, το ένα πέμπτο της σημερινής ηλικίας του.
Ένας γαλαξίας που «γεννά» αστέρια
Οι εικόνες του Webb έδειξαν ότι ο γαλαξίας-ξενιστής είναι μικρότερος από το αναμενόμενο, «φτωχός» σε βαρύτερα χημικά στοιχεία πέρα από υδρογόνο και ήλιο, και βρίσκεται σε φάση έντονου σχηματισμού άστρων. Αυτό το προφίλ ταιριάζει με το επικρατέστερο σενάριο για την προέλευση πολλών FRB: ότι προκαλούνται από μαγνητάρ, εξαιρετικά μαγνητισμένους πυρήνες άστρων που απομένουν μετά από εκρήξεις σουπερνόβα, πιο συχνούς σε τέτοιου τύπου γαλαξίες. «Αυτό είναι ένα εξαιρετικό άνοιγμα παραθύρου στο μακρινό σύμπαν», δήλωσε η Dr. Caleb σε ανακοίνωση για τη μελέτη.
Γιατί έχει σημασία
Οι ταχείες ραδιοεκλάμψεις παραμένουν ένα από τα πιο αινιγματικά φαινόμενα της αστροφυσικής: έχουν καταγραφεί χιλιάδες, αλλά η προέλευση των περισσότερων είναι ακόμη άγνωστη. Το νέο ρεκόρ δείχνει ότι τέτοιες εκλάμψεις συνέβαιναν ήδη πολύ πρώιμα στην ιστορία του σύμπαντος. Παράλληλα, επιστήμονες σημειώνουν ότι το φαινόμενο μπορεί να χρησιμεύσει ως εργαλείο: επειδή τα ραδιοκύματα των FRB διασχίζουν δισεκατομμύρια έτη φωτός διαγαλαξιακού αερίου, η μελέτη πολλών τέτοιων σημάτων θα μπορούσε να «χαρτογραφήσει» ύλη που διαφορετικά παραμένει αόρατη στο σύμπαν.
Η οπτική του Pulse of Greece
Το ενδιαφέρον στην ανακάλυψη δεν είναι μόνο το ρεκόρ απόστασης, αλλά ο τρόπος που επιτεύχθηκε: ένα ραδιοτηλεσκόπιο εντόπισε τη θέση, ενώ το Webb κάλυψε το κενό που άφηναν τα επίγεια όργανα, αποκαλύπτοντας έναν γαλαξία αόρατο σε κάθε άλλο εργαλείο. Αν η μέθοδος επαναληφθεί σε περισσότερες εκλάμψεις, οι αστρονόμοι θα αποκτήσουν σταδιακά ένα νέο εργαλείο για να «ζυγίζουν» την αόρατη ύλη του σύμπαντος και να κατανοήσουν καλύτερα πώς γεννιούνται αυτά τα ακραία σήματα.
